عرفان در معماری (بخش 10)

طرح اسلیمی

دو نوع خاص دارد . اولی از به هم بافته شدن و در هم رفتن تعداد کثیری از ستاره ی هندسی تشکیل شده که آن ها هم از تقسیمات دایره بوجود آمده اندو در نهایت نقش بی انتهایی را پدید می آورندکه هر قدر ادامه دهیم از مرکز تا بی نهایت می رود که نماد شگفت انگیزی از تفکر و مراقبه استدر عین "وحدت و کثرت" و نوع دیگر موتیف های گیاهی هستند که از ریتم تبعیت می کنند آنقدر انتزاعی و نقش پردازی شده اند (البته در قالب دو بعدی بدون سایه روشن) که شباهت خود را به طبیعت از دست داده اند و منطقی وموزون و آهنگین و ریاضی گونه هستندو نشانه موازنه و تعادل بین عشق و عدل و این چرخش ها و توازن ها و تکرار ها به شور خلاقه ی هنرمند می افزایند. این پیچاپیچی ریاضی گونه و آهنگین انسان را به بی نهایت کشانده و نمایشی هستند از حرکت آهسته و کمال گرایی دایره و... و این پیچ ها که حول محور دایره اند از بیرون به سمت مرکز جهت دارند همواره متذکر این که جهان از عالمی واحد شکل گرفته هستند. در نهایت همه گل های اسلیمی و ختاییها در مسیرشان تنها به یک خط اصلی متصل هستندکه اشاره دارد به سوره عمران 103 "اعتصموابحبل الله و ل تفرقوا" به ریسمان الهی چنگ بزنید تا متفرق نشوید.و اینکه شاخه ها هر کدام به سمتی می پیچند:بقره 115  به هر طرف رو کنید وجه خدا آنجاست"    

خوشنویسی

 که در میان هنر های اسلامی مظهر پرتوانترین هنر تزئینی است که در عین حال حالاتی روحانی را جلوه گر می سازد که البته در کنار معماری به کمال رسیده . خطوط افقی و عمودی که هم چون تاروپود در هم تنیده اند و زیبایی بصری خاصی دارند که استیرلن در این باره می گوید: کتیبه ها در معماری با تمام وسعت و عظمتشان بر پیشانی بنما ها و در و دیوارشان نقش حقیقی ابلاغ و دعوت وسیع به اسلام را ایفا کنند.

کاشی کاری

 که نقش خطوط و اسلیمی ها روی آن افتاده و با رنگ های زمینه یشان بهشت را متصور می شود و بیشتر برای نمود ظاهر وباطن ا ز آن ها استفاده شده که در بیرون بنا با آجر تلفیق می شود و انسان را به خود فرا می خواندو در فضای داخل نیز بدون آجر و کلشی و سفید گچبری است تا تضاد به چشم بخورد و این سفیدی باطن و دور شدن از رنگها نوعی قداست ,تفکر و سکوت و خلوت پاکی را به همراه دارد. گنبد از اصلی ترین دستاورد های معماری اسلامی است و در رنگ و شکل از مهمترین نماد های عرفانی جهان اسلام است.

 

 گنبد

پیامبر اسلام طی یک سفر عرفانی که به بیت المقدس رفت و از آنجا به معراج نائل شدند فرمود تا جایی بالا رفتم که نور سبز شد و از گنبد بزرگی از مروارید سفید گفتند که روی چهار ستون و در هر کدام یک کلمه ی (بسم-الله –الرحمن – الرحیم) نوشته شده بود و از آن ها چهار چشمه (آب ,شیر,عسل,شراب) این موضوع بدون نیاز به عرفانی بودن معماری اسلامی مهر تأیید می زند و این مدل روحانی وعرفانی هر بنای گنبدی شکل است.

  تزئینات گنبد

اگر مسجد را بهشتی روی زمین بدانیم گنبد درخت طوبا ی آنست که بنا به روایات شاخه های آن بر فراز بلند ترین مناطق بهشت اسلیمی ها است.پس اهمیت تزئینات شاخ و برگی زیر گنبد آشکار می شود در نقش های داخل و روی گنبد به مرکز طاق منتهی می شوند و چشم را به سوی مرکز واحد فرا می خوانند . الگو ها و رنگ ها چه داخلی و چه خارجی می توانند به این سبک نمایی یاری دهند . و گاهی در معماری سطوح داخلی با سفیدی یکدست نمایانده می شودتا منعکس  کننده پاکی صحرا و محو کثرات در پیشگاه خدای واحد باشد.

عرفان در معماری(9)

مسجد

 معماری در اسلام با مسجد آغاز می شود زیرا ,اولاُ  قرآن معماری مسجد را صفت مؤمنان به خدا و قیامت می داند و ثانیاُ  مسجد تمام کارکرد های معماری را یکجا در خود داشت . روبرت هیلن برند در کتاب معماری اسلامی خود مسجد را جلوه ی کلیه ی رمز و راز های معماری عر فانی اسلامی و قلب آن می داند و معتقد است از همان ابتدا نقش نمادین آن برای مسلمانان آشکار بود . معماری مسجد در اهدافش و روحانیتی که می آفریند از باطن قرآن مقدس الهام می گیرد .حتی چهره های ظاهری آن ها به گونه ای شکل گرفته تا از طریق رمز و تمثیل با روشی خیره کننده اسماءو صفات الموهبت را جلوه گر نماید.

 

معماری مسجد نمادین ترین عمل یعنی گذر از دنیا به عالمی دیگر (روحانی)استکه تیتوس بورکهارت دروازه ی آن را در بهشت و در رحمت الهی می داند . فضای درون مسجد به گونه ای طراحی شده که هر گونه تراکم و انجماد و کشش را که مانع گسترش کلام در فضای نا محدود و یک دست شود خنثی کند . فضایی سرشار از توازن که روح در آن به جای تمرکز در قالب و شمایلی خاص همه جا هست و حضور دارد. همانطور که گفتیم معماری بنا های دیگر متأثر از مسجد است حتی طراحی شهری و این امر به گونه ای بسیار دقیق از اصل وحدت و انسجام سرچشمه میگیرد.

تزئینات

تزئین درمعماری بدنه دیوار ها و ستون ها را در خود محو می کند و به ایجاد خلاء کمک می کند و در ایجاد سطوح وسیع سفید که ویژگی اصلی درون فضاهای اسلامی است می افزاید. تیتوس بورکهارت می گوید: معماری اسلامی یک سنگ را با حکاکی و تزئینات اسلیمی و تبدیل سازی به مقرنس به سبکی ماوراءی نزدیک می کند که با آمیزش با نور و رنگ و روح در آن دمیده می شود.

هنر اسلامی عناصری را حفظ می کند که جاودانه و معتبرند و به همین دلیل سراغ هندسه رفت که فارق از زمان و مکان است و حدود ندارد. تزئین هندسی با تبدیل سطح به بافتی از رنگ ها و نوسان سایه روشن ها از تمرکز ذهن بر هر صورتی که من بگوید و اثبات خود را داشته باشد جلو گیری می کند. نماد های گیاهی اسلیمی ها و ختاییها و خطوط و نقوش منتظم و هندسی نماد عالم ملکوت و مثالند که عاری از زمان و مکانند و با رنگ های ملایم و تضاد های دلنشین چشم را از توجه به موضوعی خاص عبور داده و در پس پیچ و خم ها که از مرکز دایره پدید آمده اند با آهنگی دلنشین انسان را به آرامش و سفر به ملکوت دعوت می کند.

عرفان در معماری(بخش8)

رنگ

دومین عنصر ذاتی هنر است . رنگ در جهان محسوس هم نشین بدیل نورات و بلکه صورتمنتشر نور واحد(یعنی در واقع رنگ از تجزیه ی نور شکل گرفته که نمادین ترین تمثیل تجلی کثرت در وحدت را نمودار می سازد زیرا از یک دید کلی رنگ همان نور (وحدت)است دید جزئی با این تجزیه تجلیات نور شکل می گیرد(کثرت). سفید(نور)چون رنگ از انکار نور حاصل می شود پس نشان علم و عقل و ذات پاک الهی و رنگها چهره ها و آیات او هستند. سفید سمبل وجود مبدأ استوسیاه مظهر نابود که بالای وجود قرار دارد و تنها به علت شدت نور به سیاهی می گراید و به آن نور سیاه می گویند. سفید نشان احترام و خلوص و پاکی و بی عیبی است و در معماری اسلامی شکل توحیدی دارد و برای بیان حالات قدسی بکار می رود.

زرد: رنگ مثلث و پایدارترین ترکیب رنگی که اشاره به ورای این جهان دارد..نماد روشنی و نور دارای حسی پنهان است و نشان هوش و آگاهی و توسعه طلبی ,آسانی و شادی زود گذر و حاله ای دل انگیز جام شراب و نشاط و خوشبختی است . و از لحاظ سمبلیت نشان دانایی و معرفت است و در هنر بیزانس نماد آخرت ,شگفتی و سلطنت بوده که اگر به طلای بگراید بی وزن می شود که قداست و پر ارزشی و کیمیایی را القا می کند.(گنبد ها) سبز:ترکیبی از زرد و آبی و آمیزشی از دانش زرد ایمان وآبی .نشان ارضاو امیدو باروری و رشد و تکامل  و دعوت کننده به آرامش .آبی: نماد بهشت و نیکبختی و جاودانگی و ایمان ازلی گردش خون را آرام کرده و در عمق فرو می رود و دارای ثبات و وفاداری و امنیت است . لاینتاهی است و طعمی شیرین دارد.رنگ اعتماد و تفکر و ابدیت است و تیره اش با نوعی غم همراه است و آبی آدمی را به آسمان فرا می خواند (گنبد ها). فیروزه ای: درخشش دارد و دارای عزت و اعتماد به نفس است و بنا را پایدار نشان می دهد . لاجوردی : رنگ عالم مثال و نشان وسعت که در کاشیکاری مانند آسمان فضا را می گیرد و نقش و نگار های روی آن انسان را به بهشت هدایت می کنند. قرمز: بشدت می درخشد و به آسانی خاموش نمی شود نبض را تند می کند و پر هیجان استو معنای آرزو و اشتیاق به زندگی دارد-نماد انقلاب و قدرت و پیروزی و علامت جهان متلاطم و جنگ و گاهی شیاطین وشورشی است. رنگ مربع نماد زمین است و نشان تقارن – مسجد سفید رنگ انسان را به فقر در برابر خدا متذکر می سازد و مساجد رنگین نشان ازبهشت و غنایی آفرینش هستند.

 

 

نور                                                                                                          

 

برجسته ترین ویژگی معماری ایرانی است که بدون آن معماری هویتی ندارد و اولین عنصر ذاتی هنر است و به مشابه تمثیلی از وجود و خرد الهی جوهری است معنوی که در غلظت ویژگی ماده نفوذ کرده و صعوبت و سردی آن کاسته و به آن کرامت و شایستگی وشخصیت می بخشند. و نمادی از همان دمیدن روح در کالبد را مجسم می کند. در معماری اسلامی بویژه مساجد نور در صور مادی تبلور یافته و انسان را به سوره نور آیه 35 " الله نور السماوات و الارض" همانا خدا نور آسمان ها و زمین است .را متذکر می شود.معمار چیره دست با بار گذاری کاشی های لعاب خورده از محو و انحلال آن  بر سطح بی روح دیوار جلوگیری نموده و با سطح صیقلی کاشی یا آینه کاری ها آن را انتقال و انعکاس می دهد و بدین ترتیب سطح آن که یک ماده است با این درخشش از مادیت خود فاصله می گیرد چه بسا با نقوش انتزاعی و هندسی و سایه روشن ها این اوج و زیبایی دو چندان می شود .

در این مرحله با مقدماتی که بحث شد به رمز گشایی ,در واقع دید عرفانی در اجزای تشکیل دهنده ی مساجد می پردازیم. البته برای انسان سنتی در همه مکان ها نور الهی وجود دارد و به همین دلیل تقریباُمعمار تمام بنا های زمانه اش از یک اصول پیروی می کند. خانه,بازار,کاروانسرا,حمام,مسجدو....

 

عرفان در معماری7

چند ضلعی ها: که از تکرار مربع به وجود می آیند نشان از پرتو های دیگر و چهره های صفات الهی هستند و...

 اعداد

در هنر هنر مند به جای کاربرد مستقیم مفاهیم اصلی از رمز و راز و مجاز کمک می گیرد که در بطن اثر هنری نهفته است که رمز پردازی با اعداد یکی از آن هاست

 

در بنای قصر خورشید در حکمت نادری66 لوله سنگی گرداگرد بنا را گرفته که این عدد در حروف جمل معادل کلمه الله است و همینطور در سی و سه پل اصفهان پل دارای 33 دهنه در هر دو طرف است که مجموع آن 66 میشود لذا این پل به دستور الله وردی خان ساخته شده که این ها نشان از اعتقادات سازندگان دارد که حتی بنا های کاربردی را نیز به رمز و راز های نهفته ای می آمیختند تا رهگذز برای عبور از پل آرامش و روحی را کهدر آن دمیده شده با وجود سایه و روشنی ها و پر و خالی ها حس کندچنانکه کسانی آرزو داشتند آرامش پس از مرگشان در پای این پل ها رقم بخورد.

از اعداد مقدس دیگر :همان عدد چهار نشأت گرفته از مربع و اشاره به چهار های مقدس . عد هفده اشاره به هفده رکعت نماز که مسجد پیامبر نیز در ابتدا هفده ستون داشت  (نماز ستون دین است) و مسجد المنصور هفده رواق و محراب آن هفده پر ه داشت.هشت اشاره دارد به هشت ملک که در روایات آمده هشت ملک از عرش نگهداری می کند و آن را نگه داشته اند. هفت اشاره به هفت آسمان –هفت طبقه بهشت و جهنم- هفت شهر عشق –هفت بار چرخش (طواف)-هفت وادی سیر سلوک عرفانی –هفت روز هفته –هفت ودیعه خدا به انسان –هفت روز آفرینش زمین و...-هفت رکن عرفان وغیره.یک نشان از وحدانیت و مطلق بودن.چهل نماد کمال انسان وشماره پاکانی که به گفته پیامبر ستون های جهان در همه ی اعصارند.سه مناظره با مثلث و با ثبات ترین پیوستگی و هماهنگی .پنج ,پنج تن.دوازده,دوازده ماه سال-دوازده امام شیعیان و.....

قوانین هندسی

تقارن: که نوعی تعادل و توازن است و نشان عدالت است (از وجوه خداوند)خدا در قرآن بار ها اشاره دارد به این موضوع که از هر چیزی جفت آفریدیم باشد که متذکر شده و پند گیرید:«و من کل شئ خلقنا زوجین لعلکم تذکرون»که این در معماری ایرانی چه در تک بنا ها و چه در اجزا آن ها و حتی معماری شهری بطور کلی هنر به وضوح دیده می شود .تقارن مرتبه ای از مراتب تعادل و کاملترین آن است که در اصطلاح بنایی تعادل یعنی جواب آن طرف را دادن و یا جوابش را گرفتن . که این تعادل  و قرینگیدر معماری ایرانی از اصول مهم بوده که از پیوستگی دو نیمه یک جزء بوجود می آید که عرفا آن را  نکاح اسمایی گویند. در واقع نیمه قوس تا با لبه اش جفت نگردد باربر و ایستا نمی شود و از لحاظ معنایی کامل نمی شود.

تناسبات: که این تناسبات از تقسیمات دایره به وجود می آیندو..از تناسبات دیگرکه می توان شاهد ومثال آورد : به گفته استیرلن در مسجد امام اصفهان عرض حوض برابر با دهانه ی ایوان ها ی شرقی و غربی و طولش برابر با ایوان های شمالی و جنوبی است و نتیجه می گیرد که ابعاد مهم مسجد از عرض و طول حوض سر چشمه گرفته اند و بیان این مطلب است که آب گوهر منشأ حیات است .و تناسبات اجزا مختلف حیاط نیز براساس مستطیل فیثاغورث انجام گرفته که تناسب طول و عرض برابر 3و4 و قطر آن 5 است. که مجذور 3و4=25 می شود که ریشه در عدد پنج دارد  پنج برای شیعیان عدد مقدس است و نیز جمع 3+4+5=12 که این  هم برای شیعیان مقدس است.